Афганистан. Без права на забвение

Афганистан. Без права на забвение

Афганистан. Без права на забвение

Художники Витебщины

Художники Витебщины

Художники Витебщины

Барадулін Рыгор Іванавіч

Дата нараджэння
24.05.1935
Месца нараджэння
Віцебская вобласць, Ушацкі раён, в. Верасоўка
Дата смерці
02.03.2014
Род дзейнасці
паэт, эсэіст, перакладчык
Жанр
верш, паэма, эсэ, духоўная лірыка
Узнагароды і прэміі
Народны паэт Беларусі (1992)
прэмія імя Я. Купалы (1976)
ордэн Дружбы Народаў
ордэн «Знак Пашаны»
Ордэн Трох Зорак (1997)
медаль Ф.Скарыны
ганаровы доктар БДУ
ганаровы грамадзянін Ушацкага раёна

Барадулін Рыгор Іванавіч нарадзіўся 24 лютага.1935 года ў вёсцы Верасоўка, цяпер вёска Гарадок Ушацкага раёна Віцебскай вобласці, народны паэт Беларусі, перакладчык.

Радаводная паэта па бацькоўскай лініі даецца ў вершы «Вечалле», па мацярынскай – у «Паэме жытняй скібе» («Мой дзед, рыжанін Галвіньш, механік па млынах, на грошы быў не галы і выпіць – не манах»). Бабуля (па мацярынскай лініі), Малання Несцераўна, ведала многа казак, песень, «прыбабунек». Яна і маці, Акуліна Андрэеўна, якую паэт называў «стыхійна вялікім філолагам», з маленства ўдыхнулі ў чуйнае сэрца хлапчука тонкае адчуванне роднага слова, раскрылі перад ім багацце народнапесенных скарбаў. У гады Вялікай Айчыннай вайны бацька быў партызанам у брыгадзе Мельнікава. Загінуў у блакаду (1944). Згарэла бацькава хата. Аб перажытых жахах блакаднага і пасляваеннага дзяцінства праўдзіва расказана ў «Трыпціху» паэм і ў «Блакадзе».

Вучыўся Р. Барадулін ва Ушацкай сярэдняй школе. На ўсё жыццё засталася ў яго ўдзячная памяць аб нетрафарэтных уроках настаўнікаў Ф. Багдановіча, М. Цуран. К. Баразны. Пазней прыйшлі настаўнікі літаратурныя. Перш за ўсё П. Броўка, П. Панчанка, А. Вялюгін, Р. Бярозкін. Пасля заканчэння школы (1954) паступіў на філалагічны факультэт БДУ. На адным курсе з ім вучыліся будучыя пісьменнікі М. Стральцоў, Г. Бураўкін, В. Зуёнак, Ю. Свірка, С. Блатун, М. Гіль. Сябравалі, сустракаліся на пасяджэннях літаб'яднання пры газеце «Чырвоная змена». Нярэдка збіраліся ў інтэрнацкім пакоі на Бабруйскай вуліцы, дзе жыў Р. Барадулін, каб паслухаць яго новыя вершы.

Першыя вершы былі надрукаваны ў 1953 у шматтыражнай газеце БДУ «За сталінскія кадры» і ў газеце «Чырвоная змена» (пад псеўданімам А. Чабор). Надалей Р. Барадулін пісаў таксама пад псеўданімамі Авось Савось, Алесь Каліна, І. Сібарсач (з Б. Сачанкам, Я. Сіпаковым), Р. Сібарсач (з Б. Сачанкам, Я. Сіпаковым).

Пасля заканчэння універсітэта (1959) Р. Барадулін жыве і працуе ў Мінску ў рэдакцыях газеты «Советская Белоруссия», часопісаў «Бярозка», «Беларусь», «Полымя». 3 1969 –рэдактар выдавецтва «Беларусь», з 1972 – старшы рэдактар, а, пачынаючы з 1972 г., больш дваццаці гадоў аддаў працы ў выдавецтве «Мастацкая літаратура».

У розныя гады абіраўся членам прэзідыума праўлення СП БССР, старшынёй секцыі паэзіі СП БССР, намеснікам старшыні праўлення Беларускага аддзялення Таварыства савецка-кубінскай дружбы, быў галоўным рэдактарам штогодніка «Братэрства», членам рэдкалегій часопісаў «Полымя», «Бярозка». Першы прэзідэнт Беларускага ПЭН-цэнтра (1989).

Член СП СССР з 1958 г. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР імя Я. Купалы (1976, за зборнік вершаў «Рум» і кнігу перакладаў выбранай лірыкі Ф. Гарсія Лоркі «Блакітны звон Гранады»), прэміі Ленінскага камсамола Беларусі (1976, за паэму «Балада Брэсцкай крэпасці»). Узнагароджаны ордэнам Граматай Вярхоўнага Савета БССР, Ганаровай граматай Вярхоўнага Савета УССР. Стаў апошнім беларусам, якому надалі званне Народнага паэта Беларусі. (1992). Сярод іншых узнагарод: прэмія ім. Я. Купалы (1976), ордэн Дружбы Народаў, ордэн «Знак Пашаны», латвійскі Ордэн Трох Зорак (1997) і медаль Ф. Скарыны. Рыгор Барадулін – ганаровы доктар БДУ і ганаровы грамадзянін Ушацкага раёна.

У аўтабіяграфічных нататках «Дзякуй роднаму слову!» Рыгор Барадулін запісаў як асноўны пункт праграмы, як прысягу: «Нельга тымі словамі, якія пачуў ты ўпершыню ад маці, хлусіць Айчыне, Народу».

Першы яго зборнік «Маладзік над стэпам» (1959) стаў прыкметнай з'явай у тагачаснай паэзіі, пра Барадуліна загаварылі як пра цікавага і арыгінальнага творцу. Нізка вершаў «На зямлі цаліннай», што склала асноўны змест першай кнігі паэта «Маладзік пад стэпам», была адзначана сярэбраным медалём VI Сусветнага фестывалю моладзі і студэнтаў (1957).

А далей былі сустрэчы з кнігамі Р. Барадуліна «Рунець, красаваць, налівацца!» (1961), «Нагбом» (1963), «Неруш» (1966), «Адам і Ева» (1968), «Лінія перамены дат» (1969), якія завяршылі першы, надзвычай плённы этап яго жыцця ў паэзіі.

У зборніках лірыкі «Вяртанне ў першы снег» (1972), «Рум» (1974), «Абсяг» (1978), «Белая яблыня грому» (1979), «Вечалле» (1980) непаўторная барадулінская метафарычнасць знаходзіць сваё новае яскравае ўвасабленне. У шматлікіх паэтычных зборніках Р. Барадуліна таленавіта выяўлены асноўны змест эпохі: вайна, убачаная дзіцячымі вачыма, дарослы клопат пасляваеннага дачаснага ўзмужнення падлеткаў, трывога за сённяшні і заўтрашні дзень планеты.

Зборнік «Амплітуда смеласці» (1983) насычаны прысвячэннямі, вершамі з замежных вандровак, класічнай строфікай. У асобных вершах, якія ўвайшлі ў розныя зборнікі, («Вечназялёныя сосны Прыбалтыкі», «Леснічоўка Вэлдзіс», «Рыжскія рукавічкі», «У Курапатах» і інш.) і нізках («Еўразія», «Пад небам юрты») чытачу адкрываюцца прасторы ад Палярнага круга да краявідаў Паміра і Цянь-Шаня, ад Прыбалтыкі да Уладзівастока. 3 замежнымі краінамі паэт знаёміць чытачоў у нізках вершаў «3 грэкаў у варагі» (падарожжа па краінах Скандынавіі), «Vіа Lactea» (уражанні ад паездкі на Кубу), «Восень на Віташы» (сустрэча з Балгарыяй), «Тапалёвая готыка» (уражанні ад паездкі ў Чэхаславакію), «Цень Катула» (уражанні ад Італіі).

У шэрагу сваіх твораў паэт звяртаецца да Ушаччыны, да яе непаўторных прыгожых краявідаў, да подзвігаў землякоў:

«У мяне любоў не растрачана,

Дзе б ні слаўся шляхоў сувой,

Баравая мая Ушаччына,

Да апошняга ўздыху з табой».

У 1988 годзе выйшла кніга-фотаальбом «Вяртанне» пра родную Р. Барадуліну Ушаччыну з вершамі і тэкстам паэта.

Творчая «лінія перамены дат» паэта сутыкнулася з трагедыяй Чарнобыля, а затым з этапам галоснасці. У новы этап Р. Барадулін увайшоў з кнігамі «Маўчанне перуна» (1986), «Самота паломніцтва» (1990), «Міласэрнасць плахі» (1992), «Евангелле ад мамы» (1995), «Босая зорка»0 (2001).

Адмысловай з'явай стаў выхад у свет кнігі «Лісты ў Хельсінкі» (2000), якую склалі паэтычныя пасланні Рыгора Барадуліна ў замежжа да сябра і земляка Васіля Быкава. Унікальным выданнем з'яўляецца супольная кніга «Калі рукаюцца душы...» (2003), на старонках якой сустрэліся паэзія Р. Барадуліна і проза В. Быкава. Працягвае тэму сяброўства кніга «Дажыць да зялёнай травы» (2008). Кнігу пад такой назвай В. Быкаў і Р. Барадулін пісалі 43 гады. Складаецца яна з сяброўскага ліставання двух выдатных творцаў, якое пачалося ў 1960-м і закончылася ў 2003-м.

Дасціпнасць, гумар, добрая ўсмешка нязменна прысутнічаюць у кнігах, адрасаваных маленькім чытачам: «Ай! Не буду! Не хачу!», «Раскідач», «Азбука – не забаўка», «Азбука – вясёлы вулей», «Ці пазяхае бегемот?», «Кобра ў торбе», «Ішоў коця па канапе», «Як воўк калядаваў» і інш.

Рыгор Барадулін напісаў нямала кніг гумару і сатыры, жартаў, шаржаў і эпіграм: «Дойны конь», «Станцыя кальцавання», «Прынамсі», «Мех шэрых, мех белых», «Журавінка», «Суровая вымова», «Абразы без абразы», «Бервенізацыя», «Здубавецьця», «Мудрэц са ступаю», «Няўрокам кажучы», «Асобы рознай пробы», «Дуліна ад Барадуліна» (2004). Ён – аўтар дасціпных паэм «Смаргонская акадэмія», «Аблачынка-самабранка», «Пір багоў», дзе беларус паўстае неўміручым аптымістам, насмешнікам, аўтарам саромных прыпевак.

Складальнік фальклорнага зборніка «Песні матчыны з Вушаччыны» (2001).

Шмат зрабіў паэт і на ніве мастацкага перакладу. Дзякуючы намаганням Р. Барадуліна ў перакладзе на беларускую мову з'явіліся кнігі Амара Хаяма, Яна Райніса, В. Шэкспіра, Дж. Байрана. Б. Брэхта, А. Міцкевіча, В. Каратынскага, У. Бранеўскага, С. Нерыс, «Слова аб палку Ігаравым», зборнікі твораў А. Вазнясенскага і I. Драча, падборкі вершаў О. Вацыеціса, вершы рускіх паэтаў, сучасных паэтаў Украіны, Латвіі, Малдавіі, Грузіі, Узбекістана, Польшчы, Венгрыі, Балгарыі... Паасобныя творы многіх паэтаў свету склалі кнігі перакладчыка «Кахаць – гэта значыць...» (1986), «Беларусь мяне збеларушвае» (1993), «Гуканне паэзіі Усходу. Пазыкі» (2007).

Да 25-годдзя пантыфікату Папы Рыгор Барадулін пераклаў на беларускую мову кнігу паэзіі Папы Рымскага Яна Паўла II «Рымскі трыпціх» і меў магчымасць пабачыцца з пантыфікам на асабістай аўдыенцыі ў Ватыкане 28 чэрвеня 2004 г.

У 2005 годзе выйшаў зборнік малітоўнай паэзіі «Ксты». Паэт у сваіх вершах звяртаецца да Госпада і да кожнага чалавека. Гэта кніга з'яўляецца сапраўдным узорам духоўнай паэзіі і за яе Рыгор Барадулін быў намінаваны на Нобелеўскую прэмію ў галіне літаратуры.

Зборнік «Руны Перуновы» (2006), у які ўвайшла выбраная лірыка, таксама насычаны духоўнымі вершамі паэта.

Песні на словы Р. Барадуліна напісалі I. Барсукоў, Г. Вагнер, 3. Галубіцкая, Я. Глебаў, У. Журовіч, М. Наско, Дз. Смольскі і інш.

У 2000 годзе пабачыў свет цікавы праект: паэтычны зборнік «Зорка спагады і кампакт-касета (рамансы Рыгора Барадуліна ў выкананні Алеся Камоцкага), а крыху раней таксама ў выкананні А. Камоцкага выйшла касета «Псалмы» на словы Р. Барадуліна.

Рыгор Барадулін памёр вечарам 2 сакавіка 2014 года на 80-м годзе жыцця.

24 снежня 2017 года ў Мінску, урачыста адкрылі памятную дошку (аўтар скульптар Ігар Засімавічы) на доме, дзе жыў паэт.

 

ЛІТАРАТУРА

1. Аратай, які пасвіў аблокі // Витебские вести. – 2014. – 4 марта. – С. 7.

Памяці народнага паэта Беларусі Рыгора Барадуліна.

2. Астраух, А. Э. Рыгор Барадулін і сучасная беларуская лірыка : вучэбна-метадычны дапаможнік / А. Э. Астраух. – Гродна, 2001. – 121 с.

3. Багдановіч, Н. Ад вершаў Рыгора, да вяршынь «Казбека» / Н. Багдановіч // Патрыёт (Ушачы). – 2017. – 16 верас. – С. 2.

Пра члена Саюза пісьменнікаў Расіі Адама Абдурахманавіча Ахматукаева, які пераклаў вершы Рыгора Барадуліна на грузінскую мову.

4. Барадулін, Р. Народны паэт Беларусі Рыгор Барадулін: «Я да гэтага часу сябе вінавачу, што мала маме пісаў...» // Звязда. – 2009. – 9 ліп. – С. 1-2.

5. Барадулін Рыгор Іванавіч // Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Ушацкага раёна / рэдкал. Г.К. Кісялёў [і інш.]. – Мн., 2003. – С. 545.

6. Барадуліна, В. Пяцьдзесят тры гады разам / В. Барадуліна // Дзеяслоў. – 2015. – № 1 (74). – С. 211–228.

Успаміны жонкі Рыгора Барадуліна.

7. Бураўкін, Г. У адным часе з Геніем / Г. Бураўкін // Дзеяслоў. – 2015. – № 1 (74). – С. 228–229.

Выказванні Генадзя Бураўкіна пра Рыгора Барадуліна.

8. Бывайце, Паэт! // Рэспубліка. – 2014. – 4 сак. – С. 10.

Пра народнага паэта Беларусі Рыгора Барадуліна.

9. Быкава, В. Братка Рыгорка / В. Быкава // Дзеяслоў. – 2015. – № 1 (74). – С. 229–230.

Успаміны сястры Васіля Быкава пра Рыгора Барадуліна.

10. Варатынская, Г. «Лепшага смаку няма, чым жыць...» : да 80-годдзя з дня нараджэння Рыгора Барадуліна / Г. Варатынская // Патрыёт (Ушачы). – 2015. – 21 лют. – С. 5.

11. Гальпяровіч, Н. Яго радкі ў кнізе і ў маім жыцці / Н. Гальпяровіч // Звязда. – 2014. – 3 крас. – С. 9.

Успаміны пра Рыгора Барадуліна.

12. Давыдзенка, Н. А. Зберагаючы літаратурную спадчыну народнага паэта / Н. Давыдзенка ; гутарыла Э. Дзвінская // Наша слова. – 2017. – 15 лют. – С. 7.

Гутарка з рэдактарам і ўкладальнікам серыі кніг «Рыгор Барадулін. Дзённікі і запісы».

13. Иванова, Л. Звезды продолжают светить / Л. Иванова // Советская Белоруссия. – 2014. – 5 марта. – С. 14.

Памяти народного поэта Беларуси Рыгора Бородулина.

14. Ладутько, К. Будто маленький принц на планете Земля / К. Ладутько // Звязда. – 2016. – 13 верас. – С. 8 (Прил.: Союз Евразия).

О книге народного поэта Беларуси Рыгора Бородулина «Er orbi omni / І свету ўсяму», где собраны переводы стихотворений поэта на 30 языках народов мира.

15. Лайкоў, У. У неба пехатою... : сёння Рыгору Барадуліну споўнілася б 80 гадоў / У. Лайкоў // Звязда. – 2015. – 24 лют. – С. 7.

Успаміны настаўніка Мядоцкай школы Барысаўскага раёна пра свае сустрэчы з народным паэтам Беларусі.

16. Лаўрык, Т. «Маланкай кшчоны паганец» / Т. Лаўрык // Роднае слова. – 2005. – № 2. – С. 77–83.

17. Лісічонак, М. Вершы Рыгора заўсёды са мной / М. Лісічонак // Патрыёт (Ушачы). – 2016. – 24 лют. – С. 3.

Успаміны былога супрацоўніка раённай газеты «Патрыёт» пра сустрэчу з Рыгорам Барадуліным і прысвечаны славутаму земляку верш «Вось ты і дома...».

18. Магія радка // Бельскі, А. Краса і смутак : дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. – Мн., 2000. – С. 128 – 131.

19. Михальчук, Л. Литературная весна / Л. Михальчук // Белорусы и рынок. – 2006. – 13 марта.

20. Пайшоў з жыцця дзядзька Рыгор [Барадулін] // Звязда. – 2014. – 4 сак. – С. 2.

21. Панізнік, С. Выхад да мора Рыгора Барадуліна / С. Панізнік // Літаратура і мастацтва. – 2015. – № 8 (27 лют.) – С. 8.

Рыгор Барадулін і Латвія.

22. Панізнік, С. «Каб не быў я атулены крылом Барадуліна...» / С. Панізнік // Культура. – 2015. – 21 лют. – С. 15.

Успаміны пра Рыгора Барадуліна.

23. Рыгор Барадулін // Беларускія пісьменнікі (1917–1990) : даведнік / склад. А. К. Гардзіцкі. – Мн., 1994. – С. 42–43.

24. Рыгор Барадулін // Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя : у 4 т. / рэдкал. У.В. Гніламёдаў [і інш.]. – Мн., 2002. – Т. 4. Кн. 1. – С. 594–619.

25. Рублеўскі, С. Нязводная маладосць дзядзькі Рыгора / С. Рублеўскі // Народнае слова. – 2005. – 24 лют.

26. Рыгор Барадулін: «Беларусы ў Бога – эксперыментальная нацыя» : [Гутарку з паэтам падчас яго сустрэчы ў абл. б-цы запісаў В. Скрыннікаў] // Витеб. курьер. – 2002. – 7 июня. – С. 3.

27. Салтук, А. У слове, як у роднай хаце / А. Салтук // Віцебскі рабочы. – 2005. – 24 лют.

28. Сітніца, Р. Побач з Геніем / Р. Сітніца // Дзеяслоў. – 2015. – № 1 (74). – С. 235–237.

Успаміны пра Рыгора Барадуліна.

29. Ушел народный поэт / подгот. В. Гнилозуб // Сельская газета. – 2014. – 4 марта. – С. 7.

Памяти Рыгора Бородулина.

30. Цімошык, Л. Барадулінlives / Л. Цімошык // Звязда. – 2015. – 28 лют. – С. 6.

Пра літаратурную спадчыну народнага паэта Беларусі Рыгора Барадуліна.

31. Цялятка, А. Сын ушацкай зямлі / А. Цялятка // Витебские вести. – 2015. – 26 февр. – С. 9.

Пра святкаванне 80-гадовага юбілею народнага паэта Беларусі Рыгора Барадуліна на Ушаччыне.

32. Чараўнік паэтычнай стыхіі // Бібліятэка прапануе. – 2006. – № 2. – С. 22–23.

33. Шпакоўская, Г. «Валун сівы і крыж на валуне» / Г. Шпакоўская // Витебские вести. – 2015. – 19 нояб. – С. 23.

Пра помнік на магіле народнага паэта Беларусі Рыгора Барадуліна ў г. п. Ушачы.

34. Шпакоўская, Г. Чараўнік роднага слова / Г. Шпакоўская // Витебские вести. – 2015. – 26 февр. – С. 9.