Афганистан. Без права на забвение

Афганистан. Без права на забвение

Афганистан. Без права на забвение

Художники Витебщины

Художники Витебщины

Художники Витебщины

Рыпінскі Аляксандр Феліксавіч

Дата нараджэння
10.07.1811
Месца нараджэння
Віцебская вобласць, Віцебскі раён, в. Кукавячына
Дата смерці
каля 1900
Род дзейнасці
паэт

Рыпінскі Аляксандр Феліксавіч нарадзіўся 10 ліпеня 1811 года ў в. Кукавячына Віцебскага раёна. Паэт, фалькларыст.

Паходзіў са старадаўняга беларускага шляхецкага роду. З маленства выхоўваўся ў Стайках каля Віцебска, у маёнтку дзеда, дзе пазнаёміўся з беларускімі народнымі песнямі і казкамі. Ёсць сведчанні, што ўжо ў раннім юнацкім узросце вёў фальклорныя запісы, а пазней захоўваў іх у вайсковым ранцы, які згубіўся ў часе паўстання 1831 года. У тыя ж школьныя гады захапіўся вершаскладаннем і перакладамі. Самым раннім вершам Рыпінскага (на польскай мове) лічыцца запіс 16-гадовага юнака на тытульным лісце ў рукапісным зборніку яго школьнага таварыша Гайкі з Пнёва. У 1827 годзе пераклаў на польскую мову «Русалку» А. Пушкіна. Пасля заканчэння Віцебскай гімназіі ў 1829–1830 гг. вучыўся ў Дзынабургскай (цяпер Даўгапілс, Латвія) школе прапаршчыкаў. Адной з самых значных падзей гэтага перыяду сам Рыпінскі лічыў знаёмства з В. Кюхельбекерам, які адбываў пакаранне ў Дзынабургскай крэпасці. Удзельнік паўстання 1830–1831 гг. Калі паўстанне было задушана, ратуючыся ад катаргі, разам са сваім атрадам перайшоў мяжу з Прусіяй.

У Парыжы А. Рыпінскі жыў у 1832–1846 гг. Быў абраны членам французскай Акадэміі прамысловасці, сельскай гаспадаркі, рамёстваў і гандлю. У суполцы з Ф. Ходзькам адкрыў мастацкі магазін. 21 лістапада 1839 года на пасяджэнні Польскага літаратурнага таварыства ў Парыжы прачытаў першы даклад па беларускай этнаграфіі і фальклору, а ў 1840 г. на падставе ўласных лекцый выдаў асобнай кнігай фалькларыстычна-этнаграфічнае даследаванне «Беларусь», дзе ўпершыню ў гісторыі беларусістыкі сістэматызаваў вусную творчасць беларускага народа па жанрах і тэматыцы. Да парыжскага перыяду адносіцца блізкае знаёмства з А. Міцкевічам, якое было заснавана на адзінстве грамадзянскіх і эстэтычных ідэалаў. Магчыма, па парадзе А. Міцкевіча падрыхтаваў да друку ўспаміны з часу паўстання 1831 года (у 1836 г. у Парыжы ананімна выдадзены фрагменты з яго твора «Паўстанне Вілейскага, Завілейскага і Дзісенскага паветаў»). Працаваў над рукапісам навуковага характару: «Выпісы польскіх гарадоў і вёсак, успомненых у творы Нарбута», «Гісторыя старажытнай Літвы». У 1846 г. А. Рыпінскі пераехаў у Лондан, дзе заняўся выдавецкай і творчай дзейнасцю, выкладаннем моў, матэматыкі і малявання. Быў шырока вядомы як мастак, сам афармляў уласныя кнігі, выявіў выключныя здольнасці да мастацкай фатаграфіі, стаўшы адным з піянераў фотамастацтва. Разам з І. Яцкоўскім у 1852 годзе заснаваў у прыгарадзе Лондана Тотнэме вольную друкарню, у якой выдаў зборнікі сваіх польскіх вершаў «Паэтычныя творы» (1853), «Сяржант-філосаф» (1854). У зборніку надрукаваў беларускую рамантычную баладу «Нячысцік», якая выйшла таксама і асобным выданнем у Познані ў 1853 г. У лонданскай друкарні з кастрычніка 1852 г. друкавалася эмігранцкая газета «Польскі дэмакрат». У 1859 годзе, пасля царскай амністыіі, А. Рыпінскі вярнуўся на радзіму. Пад строгім наглядам паліцыі жыў у в. Кукавячына, якая належала яго брату, адстаўному штабс-капітану артылерыі Віктару Феліксавічу Рыпінскаму, пазней – у сваячкі Ксаверыі Аляксандраўны Рыпінскай у маёнтку Страганы (цяпер Лёзненскі раён). Працаваў над гісторыяй беларускай літаратуры, стварыў шэраг біяграфій пісьменнікаў-беларусаў. У прыватнасці, ім напісаны жыццяпісы Я. Баршчэўскага, Г. Марцінкевіча, В. Рэута, Ф. Рысінскага, Т. Заблоцкага (не захаваліся). Перапісваўся з пісьменнікам і публіцыстам А. Плугам, маральна і матэрыяльна дапамагаў маладым мастакам і літаратарам з Беларусі і Літвы (у прыватнасці, віленскаму мастаку К. Рыпінскаму). Несумненную гісторыка-літаратурную вартасць меў асабісты архіў А. Рыпінскага, багаты на фактычныя звесткі пра беларускую культуру XVIII–XIX стст., які, на жаль, не захаваўся. Некалькі сшыткаў Рыпінскага з каштоўнымі фальклорнымі і літаратурнымі запісамі ў 1930-я гады захоўваліся ў прафесара БДУ М. Піятуховіча (публікацыя некаторых запісаў па копіях Піятуховіча зроблена В. Скалабанам у 1990 у 1-м вып. Зб. «Шляхам гадоў»).

У гісторыі беларускай культуры А. Рыпінскі ўвайшоў як збіральнік, знаўца і прапагандыст нацыянальнага фальклору і этнаграфіі, выдавец, вакол якога гуртавалася беларускае эмігранцкае асяроддзе, адзін з першых даследчыкаў літаратуры Беларусі. У галіне мовазнаўства вядомы яго спробы ўпарадкаваць нормы беларускай арфаэпіі. Паэзіі Рыпінскага ўласціва фальклорна-рамантычная скіраванасць у спалучэнні з дыдактычнасцю і сентыменталісцкім стылем. Ён адзін са стваральнікаў жанра балады ў беларускай літаратуры.

Год смерці дакладна невядомы.

 

ЛІТАРАТУРА

1. Макравусава, Г. У гонар славутага земляка / Г. Макравусава // Сцяг Перамогi (Лёзна). – 2007. – 15 верас. – С. 7.

2. Мархель, У. Кукавячын – Парыж – Лондан – Строганы / У. Мархель // Краязнаўчая газета. – 2007. – № 39 (кастр.). – С. 6–7.

3. Няпростым шляхам да Беларусі // Свечка на золкім ветры / А. Марціновіч. – Мінск : Мастацкая літаратура, 2006. – С. 170–200.

4. Павлов, С. Рыпинский Александр Феликсович / С. Павлов // Сцяг Перамогі (Лёзна). – 2008. – 25 сак. – С. 2.

5. Русецкий, А. В. Александр Рыпинский : долгий путь к родным истокам / А.В. Русецкий // Веснiк Вiцебскага дзяржаўнага ўнiверсiтэта. – 2006. – № 4. – С. 90–102.

6. Рыпінскі Аляксандр Феліксавіч // Віцебскі раён : краязнаўчыя нарысы / І. А. Абрамава [і інш.] ; уклад. М. В. Півавар. – Мінск : Паркус плюс, 2008. – С. 175–176.

7. Рыпінскі Аляксандр Феліксавіч // Памяць: Віцебскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: А. П. Красоўскі [і інш.] ; уклад. У. І. Мезенцаў ; мастак Э. Э. Жакевіч. – Мінск : Мастацкая літаратура, 2004. – С. 86.