Афганистан. Без права на забвение

Афганистан. Без права на забвение

Афганистан. Без права на забвение

Художники Витебщины

Художники Витебщины

Художники Витебщины

Відзы, г. п., Браслаўскі раён

 

Назва Відзы
Адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка  гарадскі пасёлак
Вобласць Віцебская 
Раён Браслаўскі
Сельскі Савет Друеўскі
Першае ўзгадванне сярэдзіна XV ст.

 

Гарадскі пасёлак Відзы размешчаны на раўніннай тэрыторыі Дзісенскай нізіны паміж азёрамі Відзаўскае, Маруга, Ніпалаты. За 41 км на поўдзень ад Браслава. Паводле аднаго з меркаванняў назва паходзіць ад балцкага этноніма відзы – жыхары гістарычнай вобласці Латвіі Відземе, якія маглі перасяліцца ў гэтыя мясціны. Не выключна, што назва паходзіць ад балцкай асновы «Уісііпіз» – сярэдзіна. Паданне тлумачыць паходжанне назвы ад слова «відзець». Цікава адзначыць, што падобныя назвы даволі распаўсюджаны на Беларусі і ў Літве: Відзеўшчына (Маладзечанскі раён), Відзейкі (Свіслацкі раён), Відзенічы (Талачынскі раён), Відзюны (Астравецкі раён), Відзяны (Браслаўскі раён), Відзёны, Буйвідзы, Відзінішкі, Відзішкі (Літва).

Вядомы з сярэдзіны XV ст. Вялікі князь Жыгімонт Кейстутавіч (1432–1440) аддаў землі паміж рэкамі Дзісна і Дрысвята, якія зваліся Ловішчам, братам Доўгірду, Даўкшу і Нарушу. Нарушэвічы заснавалі мястэчка Відзы. У гістарычных крыніцах сустракаюцца варыянты назваў – Віды, Відзе. Пад 1481 г. згадваецца Відзскі фальварак – адна з першых на Беларусі панскіх гаспадарак. Пад 1507 г. упамінаецца «волость Виды» ў складзе Браслаўскага павета. У 1492 г. тагачасны ўладальнік Відзаў Я. Ганусовіч, маршалак земскі літоўскі перадаў «двор Відзы» віленскаму біскупу В. Табару (1491–1507). Гэта наданне пацвердзіў у 1494 г. Аляксандр Ягелончык. У наваколлі Відзаў стала фарміравацца латыфундыя – буйная зямельная гаспадарка Віленскага біскупства. У 1731 г. латыфундыя займала плошчу каля 120 км, налічвала 140 сялянскіх, 28 шляхецкіх, 54 мяшчанскіх дымоў (гаспадарак). Да латыфундыі адносілася 21 вёска: Балікі, Біцюны, Бубі, Бучаны, Пакульня, Пушкі, Эйцмяны, Мешкелі і інш. Самім мястэчкам валодала некалькі гаспадароў, якія неаднойчы мяняліся.

У 1524 г. частку Відзаў за 400 коп літоўскіх грошаў набыў віленскі ваявода А. Гаштольд. У XVI ст. Відзы лічыліся мястэчкам. У 1539 г. тут было 15 корчмаў. У канцы XVI ст. у біскупскай частцы налічвалася 5 дамоў рынкавых і 20 дамоў вулічных. У 1481 г. быў пабудаваны першы касцёл, пры ім існаваў шпіталь. У розныя часы ў Відзах мелі ўладанні і пабудовы бернардзінцы, канонікі-рэгулярныя, канонікі-латэранскія, дамініканцы, езуіты. Дзейнічалі таксама праваслаўная, стараверская, іудзейская, магаметанская, пратэстанцкая суполкі.

У 1629 г. частка Відзаў стала ўладаннем пацаў. Гетман літоўскі, ваявода віленскі М. К. Пац адпісаў свае відзскія ўладанні канонікам-рэгулярным з мэтай завяршэння будаўніцтва касцёла св. Пятра і Паўла ў Вільні, славутага багатым скульптурным аздабленнем інтэр'ера. Паводле рэестра падымнага 1690 г. біскупскія ўладанні ў Відзах налічвалі 129 дымаў, уладанні канонікаў-рэгулярных – 53 дымы, плябаніі – 8 дымаў, Ваўжэцкіх (разам з некалькімі вёскамі) – 15 дымаў. У пачатку XVIII ст. езуіты адкрылі ў Відзах рэзідэнцыю, мелі тут невялікі касцёл, школу. У інвентары 1731 г. апісана частка Відзаў, якая належыла біскупу Я. Зяновічу, названы вуліцы: Рыначная, Дворная, Казіная, Віленская, адзначаны рамеснікі: краўцы, цесляры, шаўцы, каваль, кушнер, шынкары.

Паводле люстрацыі 1794 г. у Відзах 182 дамы, 1270 жыхароў. 50 дамоў у мястэчку належыла Ваўжэцкім, якія таксама мелі значныя ўладанні ў наваколлі. Найбольш вядомы прадстаўнік роду Ваўжэцкіх – Т. Ваўжэцкі, паплечнік Т. Касцюшкі, адзін з кіраўнікоў паўстання 1794 г. У 1793 г. сойм ухваліў перанос з Браслава ў Відзы месца правядзення павятовых сеймікаў, судовых устаноў, архіва. Пасля пажару 1794 г. у Браславе Відзы сталі цэнтрам Браслаўскага павета. 3 1795 г. у складзе Расійскай імперыі.

Напярэдадні вайны 1812 г. тут размяшчаліся часці 30-тысячнага гвардзейскага корпуса пад камандаваннем вялікага князя Канстанціна Паўлавіча. 4–5 ліпеня ў Відзах месцілася галоўная кватэра Аляксандра I і стаўка камандуючага 1-й арміі Барклая дэ Толі. 7–11 ліпеня была галоўная кватэра I. Мюрата. Пры адступленні французаў 28 лістапада ў Відзах адбыўся бой паміж французамі і атрадам рускай кавалерыі. Мястэчка значна пацярпела. У 1825 г. у Відзах 822 жыхары, 498 дамоў, павятовая школа, 2 шынкі, лазня. Будучы студэнтам Віленскага універсітэта, у Відзы да свайго дзядзькі Маеўскага прыязджаў А. Міцкевіч. У пачатку 1820 г. тут жыў нейкі час дзекабрыст А. Поджыа. Пасля пажару 24 жніўня 1835 г. цэнтр павета з Відзаў пераносіцца ў мястэчка Езяросы (пазней Новааляксандраўск).

3 1843 г. Відзы – заштатны горад Ковенскай губерні, цэнтр воласці. Размяшчэнне на паштовым тракце Дзвінск – Вільня спрыяла хуткай адбудове паселішча. У 1860 г. у Відзах 3498 жыхароў, 248 двароў, касцёл, капліца, сінагога, 5 яўрэйскіх малітоўных дамоў, мячэць, гарадская дума, мужчынскае і жаночае народныя вучылішчы, паштовая станцыя, аптэка. Тры разы на год праводзіліся кірмашы, найбольш вядомыя продажам коней і гусей (у год прадавалася да 100 тыс. гусей). У горадзе меліся Рынкавая вуліца, плошчы, Салявы і Конскі рынкі. У 1892 г. 5,6 тыс. жыхароў, з іх іудзеяў – 4,263, католікаў – 678, старавераў – 394, магаметан – 148, праваслаўных – 59, пратэстантаў – 11. У 1908 г. 5,9 тыс. жыхароў.

У 1-ю сусветную вайну з восені 1915 г. акупіраваны нямецкімі войскамі. У час баявых дзеянняў горад амаль поўнасцю быў разбураны. Савецкая ўлада ўстаноўлена ў снежні 1918 г. Дзейнічаў валасны Савет рабочых і сялянскіх дэпутатаў. У жніўні 1919 г. акупіраваны польскімі войскамі, у ліпені 1920 г. заняты часцямі Чырвонай Арміі. У перыяд Заходняй Беларусі Відзы – мястэчка, цэнтр гміны Браслаўскага павета, 431 дом, 2326 жыхароў (1931). Дзейнічала найбольш актыўная ў павеце арганізацыя КПЗБ. 3 1939 г. у складзе БССР, з 15 студзеня 1940 г. гарадскі пасёлак, цэнтр раёна Вілейскай вобласці.

У чэрвені 1941 г. акупіраваны нямецка-фашысцкімі захопнікамі. У Відзах і раёне акупантамі было знішчана 4154 чалавекі. Утворана гета, насельніцтва якога было адпраўлена ў канцлагеры Заходняй Еўропы і ў большасці загінула. 2 ліпеня 1944 г. партызаны брыгады «Спартак» разам з літоўскімі партызанамі атрада «Жальгірыс» з боем занялі Відзы і 2 дні іх утрымлівалі. Вызвалены 8 ліпеня 1944 г. часцямі 6-й гвардзейскай арміі 1-га Прыбалтыйскага фронту.

3 1944 г. раённы цэнтр Полацкай, з 1954 г. Маладзечанскай абласцей. 3 1960 г. гарадскі пасёлак Браслаўскага раёна Віцебскай вобласці. У 1969 г. 2,6 тыс. жыхароў. Побач з Відзамі існавала некалькі прадмесцяў, гісторыя якіх цесна звязана з гісторыяй мястэчка: Відзы-Лаўчынскія (гл. асобны артыкул), Відзы-Альбрэхтоўскія (пазней в. Рэгуляры, зараз не існуе) – дзяржаўны двор, пазней уладанне канонікаў-рэгулярных, Відзскі двор (сучасная в. Падварынка) – уладанне біскупаў, пазней належалі выхадцам з Грэцыі Пізані.

У 1995 г. у Відзах 840 двароў, 1949 жыхароў. На пачатак 2016 г. – 1670 жыхароў. Маюцца цагельны завод, лясніцтва, вучылішча механізацыі сельскай гаспадаркі, сярэдняя і музычная школы, Дом культуры, 2 бібліятэкі, бальніца, мытны пераход на мяжы з Літвой. Захавалася некалькі паданняў, звязаных з касцёлам.

Помнікі: магіла Т. Ваўжэцкага, Троіцкі касцёл і стараверская царква (абодва пач. XX ст.), фрагменты местачковай забудовы пач. XX ст., вадзяны млын, 2 брацкія магілы савецкіх воінаў і партызанаў. У наваколлі захаваліся жалезабетонныя ўмацаванні часоў 1-й сусветнай вайны.

 

Браслаўскі раён. Гарадскі пасёлак Відзы.Фатаграфія з сайта https://www.kp.byБраслаўскі раён. Гарадскі пасёлак Відзы. Фатаграфія з сайта http://kraj.byБраслаўскі раён. Гарадскі пасёлак Відзы. Фатаграфія з сайта http://mapio.net

 

ЛІТАРАТУРА

1. Відзы // Гарады і гарадскія пасёлкі Беларусі / адк. рэд. Л. К. Калошына. – Мінск : БелCЭ імя П. Броўкі, 1981. – С. 47–48.

2. Відзы // Памяць: Браслаўскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: К. В. Велічковіч [і інш.] ; уклад. К. С. Шыдлоўскі ; мастак Э. Э. Жакевіч. – Мінск : Паліграфафармленне, 1998. – С. 671–672.

3. Видзы // Города Беларуси. Витебщина: в некоторых интересных исторических сведениях / Ю. Татаринов. – Минск : Энциклопедикс, 2006. – С. 155–184. – (Беларусь историческая).

4. Видзы // Путешествие в Сарью: белорусская старина / Ю. Татаринов. – Минск : Минсктиппроект, 1999. – С. 139–176. – (Беларусь историческая).

5. Видзы // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.] / редкол. Г. П. Пашков [и др.]. – Минск : БелЭн, 2006. – Т. 2 : А–Герань. – С. 654–655.

6. «Відзы! Відзы!» // Мастацкая культура Віцебскага Паазер'я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя / А. У. Русецкі, Ю. А. Русецкі. – Мінск : БелЭн, 2005. – С. 49–50.

7. Волынец, Н. Одна земля / Н. Волынец // Народная газета. – 2004. – 29 верас. – С. 4.

8. Маліноўскі, М. Гусі выратавалі Рым і ... узбагацілі Відзы / М. Маліноўскі // Культура. – 2005. – 22–28 кастр. – С. 14.

9. Пашкевіч, Т. Відзы: ад прадзедаў да нашых дзён / Т. Пашкевіч // Витебские вести. – 2016. – 15 сент. – С. 6.

10. Регион-тур. Приглашают Видзы Браславского района / подгот. А. Козловская // Віцебскі рабочы. – 2013. – 24 студз. – С. 10, 15.

11. Сауліч, У. Тры замалёўкі з натуры ў Відзах / У. Сауліч // Віцебскі рабочы. – 1997. – 18 кастр. – С. 6.

12. Яцкевич, Т. Есть такая национальность – житель Видзов / Т. Яцкевич // Беларуская нива. – 2004. – 20 окт. – С. 4.