Афганистан. Без права на забвение

Афганистан. Без права на забвение

Афганистан. Без права на забвение

Художники Витебщины

Художники Витебщины

Художники Витебщины

Гісторыя. г. Віцебск. Вялікая Айчынная вайна.

За сваю шматвяковую гісторыю Віцебшчына не раз была арэнай жорсткіх бітваў і войнаў. Насельніцтва яе заўсёды мужна абараняла свой родны горад. Не адну яркую старонку ўпісалі жыхары г. Віцебска ў летапіс гераічнай барацьбы беларускага народа за сваю свабоду і незалежнасць. Перыяд Вялікай Айчыннай вайны і германскай акупацыі з'яўляецца адной з самых трагічных і разам з тым гераічных старонак гісторыі г. Віцебска.

3 першых дзён фашысцкага нашэсця, стрымліваючы ворага, савецкія войскі неслі вялікія страты. Агнявы вал вайны няўмольна каціўся на ўсход. 25 чэрвеня 1941 года Стаўка Галоўнага Камандавання прыняла рашэнне стварыць у тыле Заходняга фронту абарончы рубеж на лініі: сярэдняе цячэнне р. Заходняя Дзвіна – Віцебск – р. Днепр (да Крамянчуга) і сканцэнтраваць на гэтым рубяжы групу армій Рэзерву Галоўнага Камандавання на чале з маршалам Савецкага Саюза С. М. Будзёным. Перад арміямі была пастаўлена задача – да 28 чэрвеня заняць і ўтрымліваць абарону на лініі Краслава – Дзісна – Полацк – Віцебск – Орша.

Аднак прынятае рашэнне спазнілася. Нямецкія танкавыя злучэнні групы армій «Цэнтр» ужо прасунуліся ў глыб савецкай тэрыторыі да 200 км.

На шляху ворага быў Віцебск... У пачатку ліпеня разгарэліся ўпартыя баі на Віцебскім, Аршанскім і Магілёўскім напрамках. Па загадзе камандуючага 4-й танкавай арміяй немцаў фельдмаршала фон Г. Клюге 3-я танкавая група наносіла ўдар па Віцебску з мэтай прарваць абарону савецкіх войск на Заходняй Дзвіне, авалодаць Віцебскам, пасля чаго наступаць на поўнач і на захад ад Смаленска на Ярцава. Нешматлікія разрозненыя злучэнні Заходняга фронту не маглі супрацьстаяць ударам танкавых груп праціўніка і вымушаны былі з цяжкімі баямі адыходзіць на ўсход. Разам з тым, яны выкарыстоўвалі любую магчымасць, каб на выгадных рубяжах абароны затрымаць ворага, замарудзіць тэмпы яго наступлення, нанесці яму максімальныя страты.

4 ліпеня Ваенны савет Заходняга фронту паставіў перад войскамі задачу: абараняць лінію Полацкага ўмацаванага раёна, рубеж ракі Заходняя Дзвіна – Сянно – Орша, не дапусціць прарыву немцаў на поўнач і ўсход. Пры гэтым 22-я армія павінна была ўпарта абараняць Полацкі ўмацаваны раён і рубеж па р. Заходняя Дзвіна да Бешанковічаў уключна, не дапусціўшы выхаду праціўніка на правы бераг Заходняй Дзвіны.

Баявыя дзеянні супраць варожага наступлення на Віцебскім напрамку вялі злучэнні 22-й, 20-й і 19-й армій. Праціўнік меў значную перавагу ў сіле. Напрыклад, ад Себежскага ўмацаванага раёна да Віцебска на ўчастку больш за 200 км супраць 6 дывізій 22-й арміі наступала 16 нямецкіх дывізій. Непасрэдна для абароны Віцебска была выдзелена 153-я стралковая дывізія (камандзір М. А. Гаген). Адначасова ў горадзе былі сфарміраваны 3 батальёны народнага апалчэння, якімі камандавалі І. П. Клёнаў, А. А. Манахаў, Б. К. Сямёнаў. Абарончыя баі пад Віцебскам працягваліся з 5 па 11 ліпеня. Гітлераўскія войскі пры актыўнай падтрымцы авіяцыі 2 дні атакавалі пазіцыі 153-й стралковай дывізіі на рубяжы Гняздзілавічы – Ліпна – Машканы – Аляксандрава, але поспеху не дабіліся. Савецкія воіны актыўна абараняліся, рашуча праводзілі контратакі, наносілі ворагу значны ўрон у жывой сіле і тэхніцы. У далейшым праціўнік неаднаразова спрабаваў прарваць абарону, але кожны раз адыходзіў на зыходныя пазіцыі.

Каля месяца 153-я стралковая дывізія вяла баі на тэрыторыі Віцебшчыны ва ўмовах поўнага акружэння. Яна скоўвала значныя сілы ворага, які рваўся да Масквы. Падчас баявых дзеянняў пад Віцебскам дывізія разграміла 2 пяхотныя дывізіі праціўніка, падбіла і спаліла да 200 танкаў, знішчыла 5 складоў з боепрыпасамі і другой ваеннай маёмасцю.

6–9 ліпеня немцы сканцэнтравалі галоўныя сілы на паўночным і паўночна-заходнім напрамках з мэтай акружыць Віцебск. Завязаліся баі за горад. Войскі ноччу з 9 на 10 ліпеня былі выстаўлены ў раён Віцебска. Усходняя ўскраіна горада абаранялася 150 узброенымі апалчэнцамі і 10–15 танкамі. Чыгуначны мост быў захоплены немцамі. Заходняя частка г. Віцебска гарэла.

Ноччу 10 ліпеня 220-я мотастралковая дывізія завязала бой з праціўнікам і мела поспех у цэнтры горада, дзе ёй удалося пераправіцца адным палком на заходні бераг Заходняй Дзвіны і разграміць штаб германскага злучэння.

Праціўнік трымаў Уланавічы на правым флангу і аэрадром на левым флангу, фарсіраваў Заходнюю Дзвіну і заняў Уланавічы. На аэрадроме бой вёўся за кожны будынак.

Раніцай 10 ліпеня з поўдня да Заходняй Дзвіны падышоў полк 229-й стралковай дывізіі і ўмацаваны фланг 220-й мотастралковай дывізіі.

Ноччу з 10 на 11 ліпеня полк 229-й стралковай дывізіі адышоў ад Заходняй Дзвіны на 1–1,5 км, паставіўшы пад пагрозу фланг 220-й дывізіі, якая, у сваю чаргу, адвяла полк з заходняга берага на ўсходні. Наспявала пагроза праваму флангу з боку Уланавічаў. Камандуючы арміяй загадаў 162-й стралковай дывізіі атакаваць і авалодаць Уланавічамі, адкінуць праціўніка на заходні бераг Дзвіны.

501-шы стралковы полк (162-я стралковая дывізія) сканцэнтраваўся 10 ліпеня ў раёне Сенькава. Два батальёны 501-га палка накіраваліся на Уланавічы і пасля 10–12 км маршу ноччу 11 ліпеня атакавалі гітлераўцаў. Бой пачаўся паспяхова. Праціўнік вымушаны быў адступаць, пакідаючы на полі бою куляметы і іншую зброю. Уланавічы былі захоплены, але раніцай наляцела авіяцыя і наступленне спынілася. Батальёны заляглі, а потым пачалі адыход на паўночны ўсход.

Да 11 ліпеня батальёны ўтрымлівалі цагляны завод (за 5 км на паўночны ўсход ад Віцебска) і шашу. Батальёны былі ўзмоцнены адной ротай з Сенькава. У 19.00 з Віцебска па шашы на Веліж накіраваліся мотамехвойскі немцаў. Да 22 гадзін 501-шы стралковы полк вёў бой з праціўнікам, а потым пачаў адыходзіць. 501-шы полк біўся без дывізіённай артылерыі і процітанкавага дывізіёна, якія яшчэ не падышлі. 134-я стралковая дывізія да пачатку бою каля Уланавічаў часткай сіл пераправілася на паўночны бераг р. Заходняя Дзвіна, частка засталася на паўднёвым беразе. У такім становішчы яна была атакавана мотамехзлучэннямі праціўніка пры падтрымцы авіяцыі. У выніку ўсе тое, што было на паўднёвым беразе, рассеялася, разрозненыя групы працягвалі біцца, выходзіць з акружэння. У паўночнай групе змагаліся 2 батальёны з саставу 22-й арміі. Кіраўніцтва 162-й і 134-й стралковых дывізій перадыслацыравалася на паўночны бераг р. Заходняя Дзвіна, потым перамясцілася ў раён Вязьмы.

Воіны 220-й мотастралковай дывізіі 19-й арміі сумесна з апалчэнцамі 10 ліпеня двойчы выбівалі гітлераўцаў з усходняй часткі Віцебска, 6 разоў у рукапашных сутычках адбівалі варожыя атакі. Аднак, валодаючы большай перавагай у сіле і сродках, нямецка-фашысцкія войскі 11 ліпеня захапілі горад.

Віцебскае народнае апалчэнне сфарміравалася 5–6 ліпеня 1941 года паводле рашэння Віцебскага абкама КП(б)Б у адпаведнасці з дырэктывай ЦК КП(б)Б і СНК БССР ад 30 чэрвеня 1941 года. Складалася з 4 батальёнаў: Асаавіяхіма, Кастрычніцкага, Першамайскага, Чыгуначнага; налічвала 2 тыс. чалавек. Апалчэнцы разам з войскамі Чырвонай Арміі 9–10 ліпеня абаранялі Віцебск.

Батальён народнага апалчэння Першамайскага раёна (камандзір А. А. Манахаў) уступіў у бой 8 ліпеня. Першая рота батальёна 9 ліпеня разам з воінамі 153-й стралковай дывізіі вяла бой у цэнтры горада, утрымлівала ўчастак на левым беразе Заходняй Дзвіны, адбівала неаднаразовыя спробы гітлераўцаў пераправіцца цераз раку.

Батальён народнага апалчэння Чыгуначнага раёна (1900 чалавек – рабочыя станкабудаўнічых заводаў, чыгуначнага вузла, студэнты і выкладчыкі, служачыя; камандзір – сакратар Чыгуначнага РК КП(б)Б Віцебска Б. К. Сямёнаў) вёў абарончыя баі ў раёне воз. Лосвіда, у напрамку Суражскай шашы. 9 ліпеня пасля 5-гадзіннага бою апалчэнцы былі вымушаны адысці да Віцебска, дзе працягвалі змагацца з ворагам.

Батальён Асаавіяхіма (450 чалавек, камандзір І. П. Клёнаў) трымаў абарону на ўчастку ўздоўж берага Заходняй Дзвіны ў раёне Мазурына. 9–10 ліпеня апалчэнцы да позняга вечара вялі баі супраць нямецка-фашысцкіх падраздзяленняў, знішчылі да 200 гітлераўцаў, якія перапраўляліся цераз Заходнюю Дзвіну, 10 ліпеня вялі баі на паўночна-ўсходняй ускраіне Віцебска. 11 ліпеня 1-я рота батальёна амаль уся загінула ў няроўным баі ў раёне в. Журжава. Жорсткія баі апалчэнцаў супраць ворага вяліся на тэрыторыі прадпрыемстваў, вуліцах горада, у раёне Смаленскай шашы, у іншых месцах. 11 ліпеня апалчэнцы пакінулі Віцебск разам з часцямі Чырвонай Арміі, многія ўліліся ў яе рады, частка – у рады патрызан і падпольшчыкаў.

У Віцебску немцы адразу ж пачалі ўводзіць свой фашысцкі «новы парадак». Працаздольнае насельніцтва вывозілі ў Германію. Непакорных кідалі ў канцэнтрацыйныя лагеры, катавалі ў гестапаўскіх засценках. Камуністаў і камсамольцаў расстрэльвалі. У гады акупацыі гітлераўцы стварылі ў горадзе 5 лагераў смерці. Ад рук фашысцкіх катаў толькі ў адным Віцебску загінула каля 62 тыс. жыхароў і 76 тыс. ваеннапалонных. На Віцебшчыне загінуў кожны трэці жыхар.

За гады акупацыі немцы спалілі або ўзарвалі 60 буйнейшых прадпрыемстваў, чыгуначны вузел, знішчылі большасць гістарычных помнікаў і твораў мастацтва. У руіны былі ператвораны цэлыя вуліцы і кварталы горада.

Расстрэлы, шыбеніцы, голад, эпідэміі – вось што азначаў «новы парадак» для жыхароў горада. Сістэматычныя грабяжы насельніцтва сталі звычайнай з'явай. У адным з загадаў камандуючага паўночнай армейскай групоўкі ўказвалася, што ўсе валёнкі, якія ёсць у рускага грамадзянскага насельніцтва, уключаючы і дзіцячыя, падлягаюць рэквізіцыі. Карыстацца валёнкамі насельніцтву забаранялася. За ўтойванне – расстрэл.

Жыхары горада былі абкладзены безліччу падаткаў – падушным, падаходным, падаткам за будынкі, жывёлу, хатнюю птушку, катоў, сабак, патэфоны, вокны ў хаце, на рамонт дарог, мастоў, на ўтрыманне паліцыі, гарадскога ўпраўлення, атрадаў гітлераўскай арміі і г. д.

На перасячэнні вуліц Ленінскай і Валадарскага, каля паўразбуранага будынка гістарычнага музея, гітлераўцы ўстанавілі шыбеніцы. Ілавайскі лес, загарадныя кар'еры, Юр'ева горка былі ператвораны ў вялікія брацкія магілы.

Ва ўмовах жорсткага акупацыйнага тэрору вялі барацьбу з захопнікамі бясстрашныя партызаны і падпольшчыкі.

Так, група падпольшчыкаў Веры Захараўны Харужай, нягледзячы на цяжкія і складаныя ўмовы барацьбы (у Віцебску канцэнтраваліся варожыя войскі, размяшчаліся ўсялякія базы, камендатуры, праводзіліся начныя аблавы і арышты, праверка дакументаў на вуліцах і ў кватэрах, шпіянаж, расстрэлы), сваімі каштоўнымі звесткамі дапамагала Савецкай Арміі граміць ворага.

Партызаны і падпольшчыкі арганізоўвалі дыверсіі на чыгунцы, на прадпрыемствах, якія выконвалі ваенныя заказы, знішчалі жывую сілу і тэхніку ворага. Яны інфармавалі камандаванне савецкіх войск пра размяшчэнне гітлераўскіх часцей, штабоў, баз і складоў з боепрыпасамі, пра перамяшчэнне і канцэнтрацыю войск, тэхнікі, аэрадромаў, пра становішча спраў у горадзе. Такая інфармацыя была вельмі неабходнай для нанясення ўдараў па нямецка-фашысцкай арміі.

Так, Вера Харужая паведамляла пра тое, што на адным з аэрадромаў знаходзіцца каля 150 варожых самалётаў. У выніку паветранага налёту савецкай арміяй быў знішчаны штаб дывізіі, склад боепрыпасаў, склад гаручага і некалькі самалётаў ворага.

Гестапаўцам удалося схапіць Веру Харужаю. Мужная патрыётка, як і тысячы іншых сыноў беларускага народа, была пакарана смерцю.

Насельніцтва Віцебска, нягледзячы на масавыя расстрэлы і катаванні, усімі сродкамі падтрымлівала партызан і падпольшчыкаў, дапамагала салдатам і афіцэрам Савецкай Арміі ўцякаць з фашысцкага палону. Партызаны пры падтрымцы ўсяго насельніцтва грамілі фашысцкія гарнізоны, пускалі пад адхон варожыя эшалоны, прыводзілі ў непрыгоднасць тэлефонную і тэлеграфную сувязь, распаўсюджвалі сярод насельніцтва лістоўкі з заклікам да барацьбы і зводкамі Саўінфармбюро.

За перыяд акупацыі ў горадзе дзейнічала да 66 падпольных груп, а таксама шмат падпольшчыкаў-адзіночак (усяго каля 1500 чалавек). Большую частку іх складалі беларусы. Сярод падпольшчыкаў было 42 % жанчын. Пераважна жанчыны выконвалі складаную работу сувязных і разведчыкаў. Падпольшчыкі мелі ў горадзе больш за 50 канспіратыўных кватэр. У жорсткай і цяжкай барацьбе з нямецка-фашысцкімі захопнікамі загінуў амаль кожны трэці падпольшчык.

Палала пад нагамі фашысцкіх захопнікаў беларуская зямля. Многа слаўных старонак упісалі ў гісторыю Вялікай Айчыннай вайны партызаны Віцебскай вобласці. Баявыя подзвігі адважных партызан Віцебшчыны – Герояў Савецкага Саюза К. С. Заслонава, Ф. Ф. Дуброўскага, М. Ф. Сільніцкага, М. П. Шмырова і многіх іншых – будуць жыць у вяках. Іх гераізм, бязмежная адданасць Радзіме будуць служыць прыкладам для многіх пакаленняў савецкіх людзей.

У Віцебскай вобласці дзейнічала каля 200 партызанскіх атрадаў. Многія раёны былі цалкам пад кантролем і абаронай народных мсціўцаў. Партызаны Віцебшчыны за час сваёй дзейнасці пусцілі пад адхон 1 440 чыгуначных эшалонаў, узарвалі 6 бронецягнікоў, каля 40 тыс. чыгуначных рэек, разбурылі і спалілі 970 шашэйных і чыгуначных мастоў, разграмілі 7 воінскіх штабоў, 165 валасных і раённых упраў, спалілі і знішчылі 177 самалётаў, 150 танкаў ворага. Партызанамі знішчана каля 97 тыс. варожых салдат і афіцэраў.

За перыяд вайны народныя мсціўцы захапілі 73 гарматы і мінамёты, сотні аўтаматаў, 373 кулямёты, звыш 3 тыс. вінтовак, звыш мільёна патронаў, некалькі тысяч снарадаў і мін. Было ўзята ў палон 362 нямецкія салдаты і афіцэры і 307 паліцэйскіх. 3 акупаваных раёнаў вобласці пры дапамозе партызан у 1942 годзе было перапраўлена за лінію фронта каля 20 тыс. чалавек насельніцтва. Партызаны Віцебшчыны аказалі вялікую дапамогу Савецкай Арміі. Сотні баявых машын і дзясяткі тысяч гітлераўцаў не дайшлі да лініі фронта.

26 чэрвеня 1944 года 145-я дывізія ўварвалася ў Віцебск. Удары яе часцей былі настолькі імклівыя, што фашысты не паспелі ўзарваць ні чыгуначную станцыю, ні масты цераз Заходнюю Дзвіну. Па ім галоўныя сілы дывізіі пераправіліся ва ўсходнюю частку горада і да сярэдзіны дня разам са злучэннямі 39-й арміі ачысцілі Віцебск ад праціўніка.

Нямецка-фашысцкім войскам было нанесена сур'ёзнае паражэнне. У баях пад Віцебскам яны панеслі вялікія страты. 20 тысяч салдат і афіцэраў ворага было забіта і звыш 10 тысяч узята ў палон.

Раніцай 27 чэрвеня групоўка гітлераўцаў на захадзе Віцебска выкінула белы сцяг. Адначасова спынілі арганізаванае супраціўленне акружаныя часці і ў іншых раёнах.

У гонар вызвалення Віцебска 23 ліпеня на Сянной плошчы быў праведзены парад партызан.

За гады вайны найбольшыя людскія страты панеслі Віцебск, Полацк, Глыбокае. З 180 тыс. чалавек, якія пражывалі ў Віцебску ў 1940 годзе, вызваліцеляў сустрэлі толькі 118 жыхароў.

За гады акупацыі ў Віцебску дзясяткі тысяч жыхароў былі знішчаны, закатаваны ў канцлагерах і сагнаны на катаргу ў Германію. Горад быў разбураны больш, чым на 90 %. У гады вайны было знішчана 93 % жылога фонду (цэлыя кварталы горада, усе прамысловыя прадпрыемствы, помнікі архітэктуры).

Але жыхары пачалі вяртацца ў горад. З ліпеня 1944 па май 1945 гг. насельніцтва горада вырасла з 4 553 да 50 695 чалавек.

Дзякуючы гераічным намаганням працоўных Беларусі, Віцебск зноў адрадзіўся з попелу.

 

Віцебск 11 ліпеня 1941 года. Фота з сайта https://wwii.spaceМост праз Заходнюю Дзвіну ў Віцебску ў 1941 годзе. Фота з сайта https://vkurier.infoПлошча Свабоды пасля вызвалення Віцебска. Чэрвень–ліпень 1944 года. Фота з сайта https://belarus-travel.livejournal.comЗруйнаваны Віцебск. 1941–1943 гг. Фота з сайта https://belarus-travel.livejournal.comЖыхары Віцебска сустракаюць сваіх вызваліцеляў. 26 чэрвеня 1944 года. Фота з сайта https://vitebsk.biz

ЛІТАРАТУРА

1. 1941–1945 // Памяць: Віцебск : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.] ; склад. А. І. Мацяюн ; мастак Э. Э. Жакевіч. – Мінск : БелЭн, 2003. – Кн. 2. – С. 5–431.

2. Абельская, Е. Витебское подполье в документах немецкой контрразведки / Е. Абельская // Народнае слова. – 2005. – 23 ліп. – С. 4.

3. Абрамова, И. Май 1945-го в Витебске / И. Абрамова // Витебский курьер. – 2004. – 7 мая. – С. 3.

4. Абрамова, И. Победители и побежденные: о работе немцев по восстановлению города / И. Абрамова // Витебский курьер. – 2005. – 11 марта. – С. 7.

5. Акуневич, В. В. Оборона Витебска летом 1941-го / В. В. Акуневич // Віцебшчына ў гады Вялікай Айчыннай вайны : матэрыялы рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі, 24 чэрвеня 2004 г. / адказ. за вып.: В. У. Акуневіч, А. М. Дулаў. Віцебск : УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», 2004. – С. 12–17.

6. Акуневіч, В. У. Баі за вызваленне Віцебска / В. У. Акуневіч // Віцебшчына ў гады Вялікай Айчыннай вайны : матэрыялы рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі, 24 чэрвеня 2004 г. / адказ. за вып.: В. У. Акуневіч, А. М. Дулаў. Віцебск : УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», 2004. – С. 76–80.

7. Ануфриев, В. В боях за «Суражские ворота» / В. Ануфриев // Жыццё Прыдзвіння (Віцебск). – 2001. – 7 ліп. – С. 2.

8. Баталка, Т. І. Віцебск у гады акупацыі (1941–1944 гг.) / Т. І. Баталка // Віцебшчына ў 1941–1944 гг.: Супраціў. Вызваленне. Памяць : матэрыялы рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі, Віцебск, 18–19 чэрвеня 2009 г. / рэдкал.: В. У. Акуневіч (і інш.). – Віцебск : УА «ВДУ iмя П. М. Машэрава», 2009. – 53–57.

9. Белобородов, А. П. В районе Витебска / А. П. Белобородов // Полки идут на Запад: воспоминания и очерки об освобождении Белоруссии от фашистских оккупантов / сост. К. А. Маланьин. – М. : Воениздат, 1964. – С. 99–116.

10. Бруева, Л. Год 1941-й. Витебск в огне / Л. Бруева // Віцьбічы = Витьбичи. – 2019. – 22 июня. – С. 3.

11. Витебск: первые дни войны : хроника событий / сост. А. М. Подлипский. – Витебск : Витебская областная типография, 2017. – 128 с.

12. Витебск : энциклопедический справочник / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. – Минск : БелСЭ им. П. Бровки, 1988. – 408 с.

13. «Витебский котел» // В сражениях за Белоруссию / Ю. В. Плотников. – Минск : Беларусь, 1982. – С. 73–94.

14. Витебские подпольщики в борьбе с фашистскими захватчиками // Подвиги их бессмертны: о подпольной борьбе советских людей в захваченных фашистскими оккупантами городах и селах Белоруссии в годы Великой Отечественной войны (1941–1944) : сборник статей / сост. и подгот.: Л. В. Аржаева, А. Б. Рогов. – Минск : Беларусь, 1978. – С. 157–195.

15. Витебщина освобожденная: октябрь 1943 – декабрь 1945 : документы и материалы / сост.: Н. В. Воронова [и др.]. – Витебск : Витебская областная типография, 2009. – 584 с. – (Памяць Віцебшчыны).

16. Віцебшчына ў 1941–1944 гг.: акупацыя і вызваленне : фотаальбом / УК «Віцебскі абласны краязнаўчы музей» ; уклад.: Я. А. Грэбень [і інш.]. – Віцебск : Віцебская абласная друкарня, 2011. – 63 с.

17. Выстояли и победили: свидетельствуют архивы / авт.-сост.: М. В. Пищуленок [и др.] ; отв. за вып. Т. В. Буевич. – Витебск, 2005. – 91 с.

18. Иванова, Т. П. Витебское подполье: историографический аспект. Трудности организации и деятельности / Т. П. Иванова // Віцебшчына ў 1941–1944 гг.: Супраціў. Вызваленне. Памяць : матэрыялы рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі, Віцебск, 18–19 чэрвеня 2009 г. / рэдкал.: В. У. Акуневіч (і інш.). – Віцебск : УА «ВДУ iмя П. М. Машэрава», 2009. – 172–176.

19. Ішла вайна народная // Памяць: Віцебск : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.] ; склад. А. І. Мацяюн ; мастак Э. Э. Жакевіч. – Мінск : БелЭн, 2002. – Кн. 1. – С. 391–640.

20. Каралевіч, Э. Нізка схіляем галаву / Э. Каралевіч // Витебские вести. – 2016. – 14 апр. – С. 3.

21. Кирюхин, С. П. 43-я армия в Витебской операции / С. П. Кирюхин. – М. : Воениздат, 1961. – 143 с.

22. Лагерь смерти «5-й полк» / сост.: А. М. Подлипский, В. А. Ризо. – Витебск : Витебская областная типография, 2014. – 80 с.

23. Литвин, А. М. Надписи на стенах камер нацистских застенков Витебска / А. М. Литвин // Віцебшчына ў гады Вялікай Айчыннай вайны : зборнік навуковых артыкулаў / склад.: А. А. Крыварот [ і інш.] ; рэдкал.: А. А. Каваленя [ і інш.]. – Минск : Беларуская навука, 2015. – С. 48–58.

24. Людников, И. И. Под Витебском (Витебская операция 39-й армии 23–27 июня 1944 года) / И. И. Людников. – М. : Воениздат, 1962 – 112 с.

25. Никитин, Р. М. Защита Витебска 9–12 июля 1941 года и проблематика ее исследования / Р. М. Никитин // Победа – одна на всех : материалы международной научно-практической конференции, Витебск, 24 апреля 2014 г. / редкол.: А. И. Жук [и др.]. – Витебск : ВГУ им. П. М. Машерова, 2014. – С. 84–87.

26. Оборона Витебска 1941 года / сост. А. М. Подлипский. – Витебск : Витебская областная типография, 2010. – 64 с.

27. Пархімовіч, М. М. Віцебск напярэдадні Вялікай Афчыннай вайны (студзень – чэрвень 1941 года) / М. М. Пархімовіч // Віцебшчына ў 1941–1944 гг.: Супраціў. Вызваленне. Памяць : матэрыялы рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі, Віцебск, 18–19 чэрвеня 2009 г. / рэдкал.: В. У. Акуневіч (і інш.). – Віцебск : УА «ВДУ iмя П. М. Машэрава», 2009. – 17–21.

28. Пахомов, Н. И. Витебское подполье / Н. И. Пахомов, Н. И. Дорофеенко, Н. В. Дорофеенко. – Минск : Беларусь, 1969. – 240 с.

29. Петухов, Ю. А тыл был крепок / Ю. Петухов // Вiцебскi рабочы. – 2006. – 16 верас. – С. 3.

30. Подлипский, А. Витебск! У него своя, особая история освобождения: к 75-летию освобождения города от немецко-фашистских захватчиков / А. Подлипский. – Витебск : Витебская областная типография, 2019. – 160 с.

31. Подлипский, А. Из когорты непокоренных / А. Подлипский. – Витебск : Витебская областная типография, 2012. – 48 с.

32. Подлипский, А. Партизанский парад в Витебске / А. Подлипский. – Витебск : Витебская областная типография, 2013. – 64 с.

33. Политика немецких оккупационных властей в Витебске во время Великой Отечественной войны // Очерки по истории Витебского края / Т. П. Иванова. – Витебск : Витебский филиал УО ФПБ «Международный университет "МИТСО"», 2015. – С. 163–166.

34. Разгром витебской группировки // Дорога длиною в жизнь / И. И. Людников. – М. : Воениздат, 1969. – С. 119–129.

35. Рывкин, М. С. Хроника страшных дней. Трагедия Витебского гетто / М. С. Рывкин, А. Л. Шульман. – 2-е изд., доп. – Минск : Медисонт, 2014. – 236 с.

36. Тайна витебской трагедии // Тайна фашистских концлагерей / Л. Аникеев. – М. : Филиал ФГПУ «Военное издательство» МОРФ, 2005. – С. 7–93.

37. Яковлева, Г. Н. Некоторые черты повседневной жизни жителей города Витебска в период нацистской оккупации (1941–1944 гг.) / Г. Н. Яковлева // Віцебшчына ў 1941–1944 гг.: Супраціў. Вызваленне. Памяць : матэрыялы рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі, Віцебск, 18–19 чэрвеня 2009 г. / рэдкал.: В. У. Акуневіч (і інш.). – Віцебск : УА «ВДУ iмя П. М. Машэрава», 2009. – 57–63.

 

СПАСЫЛКІ

arrow Віцебск: рэальная і папулярная гісторыя роднага горада. Віцебская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна